(1)

Η ενεργειακή φτώχεια είναι μια κατάσταση στην οποία τα νοικοκυριά αδυνατούν να έχουν πρόσβαση σε βασικές ενεργειακές υπηρεσίες. Δεδομένου ότι το 2018 σχεδόν 34 εκατομμύρια Ευρωπαίοι δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα να θερμάνουν επαρκώς το σπίτι τους (2), η ενεργειακή φτώχεια αποτελεί μείζονα πρόκληση για την ΕΕ.

(2)

Όπως αναγνωρίζεται από τους συννομοθέτες, ο επαρκής φωτισμός και η επαρκής θέρμανση, ψύξη και ενέργεια για τη λειτουργία συσκευών συνιστούν εξαιρετικά σημαντικές υπηρεσίες για τη διασφάλιση αξιοπρεπούς βιοτικού επιπέδου και υγείας. Η πρόσβαση σε ενεργειακές υπηρεσίες είναι σημαντική για την κοινωνική ένταξη. Συνεπώς, η αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας μπορεί να αποφέρει πολλαπλά οφέλη, μεταξύ άλλων χαμηλότερες δαπάνες για την υγεία, μειωμένη ατμοσφαιρική ρύπανση (με την αντικατάσταση πηγών θέρμανσης που δεν είναι κατάλληλες για τον επιδιωκόμενο σκοπό), περισσότερη άνεση, αυξημένη ευημερία και καλύτερους προϋπολογισμούς για τα νοικοκυριά. Συνολικά, τα οφέλη αυτά θα τονώσουν άμεσα την οικονομική ανάπτυξη και την ευημερία στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

(3)

Ο ευρωπαϊκός πυλώνας κοινωνικών δικαιωμάτων, που διακηρύχθηκε από κοινού από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και την Επιτροπή στις 17 Νοεμβρίου 2017, περιλαμβάνει την ενέργεια μεταξύ των βασικών υπηρεσιών στις οποίες όλοι έχουν δικαίωμα πρόσβασης. Πρέπει να παρέχεται στήριξη στα άτομα σε κατάσταση ανάγκης για την πρόσβαση στις εν λόγω υπηρεσίες (3).

(4)

Η δίκαιη μετάβαση προς μια κλιματικά ουδέτερη Ένωση έως το 2050 έχει καίρια σημασία για την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία την οποία πρότεινε η Επιτροπή τον Δεκέμβριο του 2019 (4). Κεντρικό στοιχείο της εν λόγω Πράσινης Συμφωνίας είναι το «κύμα ανακαινίσεων» (5), μια σημαντική πρωτοβουλία που σχεδιάστηκε με σκοπό την ενίσχυση της δομικής ανακαίνισης ιδιωτικών και δημόσιων κτιρίων, ώστε με τον τρόπο αυτό να μειωθούν οι εκπομπές, να δοθεί ώθηση στην ανάκαμψη και να αντιμετωπιστεί η ενεργειακή φτώχεια. Η εν λόγω δομική ανακαίνιση αναμένεται να συμβάλει στην ενίσχυση των προσπαθειών της ΕΕ για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής. Για τον λόγο αυτόν, κρίθηκε ζωτικής σημασίας το «κύμα ανακαινίσεων» και η παρούσα σύσταση να εγκριθούν από κοινού, με στόχο την αμοιβαία ενίσχυση των εκκλήσεων για την αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας και των κτιρίων με τις χειρότερες επιδόσεις.

(5)

Η ενεργειακή φτώχεια αποτελεί βασική έννοια που εδραιώνεται στη δέσμη νομοθετικών μέτρων με τίτλο «Καθαρή ενέργεια για όλους τους Ευρωπαίους», η οποία σχεδιάστηκε για να διευκολύνει τη δίκαιη ενεργειακή μετάβαση. Σύμφωνα με τον κανονισμό (ΕΕ) 2018/1999 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (6) («τον κανονισμό διακυβέρνησης») και σύμφωνα με την αναδιατυπωμένη οδηγία για την ηλεκτρική ενέργεια, η Επιτροπή οφείλει να παρέχει ενδεικτικές κατευθύνσεις σχετικά με τους κατάλληλους δείκτες για τη μέτρηση της ενεργειακής φτώχειας (7) και τον ορισμό του «σημαντικού αριθμού νοικοκυριών που πλήττονται από ενεργειακή φτώχεια» (8). Δεν υπάρχει τυποποιημένος ορισμός της ενεργειακής φτώχειας, συνεπώς εναπόκειται στα κράτη μέλη να αναπτύξουν τα δικά τους κριτήρια σύμφωνα με το εθνικό τους πλαίσιο. Ωστόσο, η πρόσφατα εκδοθείσα δέσμη νομοθετικών μέτρων παρέχει χρήσιμες γενικές αρχές και πληροφορίες σχετικά με τις πιθανές αιτίες και επιπτώσεις της ενεργειακής φτώχειας. Υπογραμμίζει επίσης τη σημασία των πολιτικών για την αντιμετώπιση του προβλήματος, ιδίως εκείνων που συνδέονται με τα εθνικά σχέδια για την ενέργεια και το κλίμα (στο εξής: ΕΣΕΚ) και τις μακροπρόθεσμες στρατηγικές ανακαίνισης (9).

(6)

Στο οικείο ΕΣΕΚ, τα κράτη μέλη πρέπει να εκτιμούν τον αριθμό των νοικοκυριών που πλήττονται από ενεργειακή φτώχεια. Σε περίπτωση που ένα κράτος μέλος διαπιστώσει ότι έχει σημαντικό αριθμό νοικοκυριών σε ενεργειακή φτώχεια, θα πρέπει να συμπεριλάβει στο σχέδιό του έναν εθνικό στόχο, καθώς και πολιτικές και μέτρα για τη μείωση της ενεργειακής φτώχειας. Στο πλαίσιο της πέμπτης έκθεσης σχετικά με την κατάσταση της Ενεργειακής Ένωσης, η Επιτροπή δημοσίευσε έγγραφα εργασίας των υπηρεσιών της για κάθε κράτος μέλος, τα οποία περιλαμβάνουν επιμέρους αξιολογήσεις κάθε τελικού ΕΣΕΚ. Τα εν λόγω έγγραφα εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής αξιολογούν επίσης τον τρόπο με τον οποίο τα τελικά σχέδια λαμβάνουν υπόψη τις σχετικές συστάσεις που διατύπωσε η Επιτροπή το 2019, μεταξύ άλλων όσον αφορά την ενεργειακή φτώχεια, και περιλαμβάνουν καθοδήγηση σχετικά με την υλοποίηση του ΕΣΕΚ.

(7)

Η αναδιατυπωμένη οδηγία για την ηλεκτρική ενέργεια απαιτεί από τα κράτη μέλη να λαμβάνουν κατάλληλα μέτρα για την αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας όπου εντοπίζεται, συμπεριλαμβανομένων μέτρων για την αντιμετώπιση του ευρύτερου πλαισίου της φτώχειας. Τα κράτη μέλη πρέπει επίσης να προστατεύουν τους ευάλωτους πελάτες, ιδίως εκείνους που ζουν σε απομακρυσμένες περιοχές. Παρόμοιες διατάξεις περιέχει και η οδηγία 2009/73/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (10).

(8)

Μια καινοτομία στο νέο νομοθετικό πλαίσιο είναι ότι απαιτεί τον προσδιορισμό του αριθμού των νοικοκυριών που πλήττονται από ενεργειακή φτώχεια. Το άρθρο 29 της αναδιατυπωμένης οδηγίας για την ηλεκτρική ενέργεια αναφέρεται στην υποχρέωση των κρατών μελών να εκτιμήσουν τον αριθμό των νοικοκυριών που πλήττονται από ενεργειακή φτώχεια και αναφέρει ότι τα κράτη μέλη πρέπει να καθορίσουν και να δημοσιεύσουν τα κριτήρια στα οποία θα βασίζεται η εν λόγω εκτίμηση. Εάν υπάρχουν σημαντικοί αριθμοί τέτοιων νοικοκυριών, τα κράτη μέλη πρέπει να συμπεριλάβουν στα εθνικά τους σχέδια για την ενέργεια και το κλίμα ενδεικτικό στόχο για τη μείωση της ενεργειακής φτώχειας, να παράσχουν σχετικό χρονοδιάγραμμα και να περιγράψουν τις σχετικές πολιτικές. Στη συνέχεια, υποχρεούνται να υποβάλλουν έκθεση στην Επιτροπή, σύμφωνα με τον κανονισμό για τη διακυβέρνηση, σχετικά με την πρόοδο την οποία σημειώνουν προς την επίτευξη του στόχου της μείωσης του αριθμού των νοικοκυριών που πλήττονται από ενεργειακή φτώχεια.

(9)

Η οδηγία 2012/27/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (11) για την ενεργειακή απόδοση, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία (ΕΕ) 2018/2002 (12), απαιτεί από τα κράτη μέλη να λαμβάνουν υπόψη την ανάγκη μείωσης της ενεργειακής φτώχειας στο πλαίσιο των υποχρεώσεών τους για την ενεργειακή απόδοση. Το άρθρο 7 παράγραφος 11 απαιτεί, στον βαθμό που κρίνεται σκόπιμο, ένα ποσοστό μέτρων ενεργειακής απόδοσης να εφαρμόζεται κατά προτεραιότητα σε ευάλωτα νοικοκυριά, συμπεριλαμβανομένων όσων πλήττονται από ενεργειακή φτώχεια (13). Ο κανονισμός για τη διακυβέρνηση περιέχει επίσης παρόμοιες υποχρεώσεις.

(10)

Βάσει της αναθεωρημένης έκδοσης της οδηγίας (ΕΕ) 2018/844 για την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων, τα κράτη μέλη πρέπει να περιγράψουν τα σχετικά εθνικά μέτρα για την άμβλυνση της ενεργειακής φτώχειας, στο πλαίσιο των οικείων μακροπρόθεσμων στρατηγικών ανακαίνισης του εθνικού δυναμικού κτιρίων που προορίζονται για κατοικίες ή για άλλες χρήσεις (14).

(11)

Το νομοθετικό πλαίσιο της ΕΕ περιέχει επίσης διασφαλίσεις ώστε τα μέτρα που λαμβάνονται για την αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας να μην εμποδίζουν το άνοιγμα ή τη λειτουργία της αγοράς. Οι αγορές λιανικής που λειτουργούν εύρυθμα είναι σημαντικές για τη δίκαιη μετάβαση. Οι εν λόγω διασφαλίσεις κατοχυρώνονται στο άρθρο 28 της αναδιατυπωμένης οδηγίας για την ηλεκτρική ενέργεια και η επιχειρησιακή εφαρμογή τους εξειδικεύεται κυρίως στο άρθρο 5 παράγραφος 5 της εν λόγω οδηγίας.

(12)

Το άρθρο 27 της αναδιατυπωμένης οδηγίας για την ηλεκτρική ενέργεια ενισχύει αυτή την αρχή, απαιτώντας τα κράτη μέλη να διασφαλίζουν ότι όλοι οι οικιακοί πελάτες και, όπου κρίνεται σκόπιμο από τα κράτη μέλη, οι μικρές επιχειρήσεις απολαύουν της καθολικής υπηρεσίας, δηλαδή του δικαιώματος να προμηθεύονται ηλεκτρική ενέργεια συγκεκριμένης ποιότητας εντός του εδάφους τους σε εύλογες, εύκολα και άμεσα συγκρίσιμες και διαφανείς τιμές που δεν εισάγουν διακρίσεις. Για να διασφαλίσουν την παροχή καθολικής υπηρεσίας, τα κράτη μέλη έχουν την ευχέρεια να καθορίσουν έναν Προμηθευτή Τελευταίου Καταφυγίου.

(13)

Όπως ανακεφαλαιώνει η αιτιολογική σκέψη 59 της αναδιατυπωμένης οδηγίας για την ηλεκτρική ενέργεια, η ενεργειακή φτώχεια προκύπτει από συνδυασμό χαμηλού εισοδήματος, υψηλής ενεργειακής δαπάνης και χαμηλής ενεργειακής απόδοσης των κατοικιών. Οι επιπτώσεις της αστάθειας των τιμών στην αγορά ενέργειας και της χαμηλής ενεργειακής απόδοσης, ιδίως όσον αφορά τις επιδόσεις των κτιρίων, σε συνδυασμό με ένα ευρύ φάσμα κοινωνικοοικονομικών παραγόντων που συνδέονται με τη γενική φτώχεια και ζητήματα που προκύπτουν από τα καθεστώτα κατοίκησης, καθιστούν το ζήτημα πολύπλοκο ως προς την αντιμετώπισή του.

(14)

Το 2018 το 6,8 % του πληθυσμού που ζούσε σε ιδιωτικά νοικοκυριά σε ολόκληρη την ΕΕ (30,3 εκατομμύρια άτομα (15)) δεν ήταν σε θέση να ανταποκριθεί στους λογαριασμούς των υπηρεσιών κοινής ωφελείας, συμπεριλαμβανομένων των λογαριασμών ενέργειας, και συνεπώς διέτρεχε κίνδυνο διακοπής του εφοδιασμού του. Παράλληλα, το 7,3 % του πληθυσμού της ΕΕ (37,4 εκατομμύρια άτομα) αντιμετώπιζε αντίξοες θερμοκρασίες περιβάλλοντος στην κατοικία του.

(15)

Η κρίση της νόσου Covid-19 κατέδειξε την επείγουσα ανάγκη να αντιμετωπιστεί η ενεργειακή φτώχεια, προκειμένου να δημιουργηθεί μια κοινωνική Ευρώπη η οποία να καλύπτει τις ανάγκες όλων των κατοίκων της. Τα επίπεδα ενεργειακής φτώχειας στα κράτη μέλη θα γίνουν πιο αισθητά, καθώς περισσότεροι Ευρωπαίοι ενδέχεται να δυσκολευτούν να αντεπεξέλθουν στο κόστος πρόσβασης σε βασικές ενεργειακές υπηρεσίες, ιδίως λόγω της αυξανόμενης ανεργίας. Στο πλαίσιο αυτό, είναι ζωτικής σημασίας να υλοποιηθούν τα ορόσημα της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, παρά τις τρέχουσες πρωτοφανείς διαταραχές με τις οποίες βρίσκονται αντιμέτωπες οι ευρωπαϊκές οικονομίες.

(16)

Η δέσμη μέτρων ανάκαμψης Next Generation EU (16) παρουσιάστηκε με σκοπό να «καθοδηγεί και να οικοδομεί μια πιο βιώσιμη, ανθεκτικότερη και δικαιότερη Ευρώπη για την επόμενη γενιά». Τα σχέδια ανάκαμψης της Ευρώπης πρέπει να διέπονται από τις αρχές της περιβαλλοντικής βιωσιμότητας, της αλληλεγγύης, της συνοχής και της σύγκλισης, καθώς και από την αποφασιστικότητα να μη μείνει πίσω κανένα κράτος μέλος, καμία περιφέρεια και κανένα άτομο. Το Next Generation EU επιβεβαιώνει τον ρόλο του κύματος ανακαινίσεων ως βασικού παράγοντα διευκόλυνσης της πράσινης ανάκαμψης.

(17)

Οι εθνικές μακροπρόθεσμες στρατηγικές ανακαίνισης και άλλα μέσα που σχεδιάστηκαν για την επίτευξη των στόχων ενεργειακής απόδοσης έως το 2030 και το 2050 θα πρέπει να έχουν ως γνώμονα την προστασία των νοικοκυριών που πλήττονται από ενεργειακή φτώχεια και την ενίσχυση των ευάλωτων καταναλωτών ενέργειας, βοηθώντας τους ανθρώπους να εξοικονομούν χρήματα από τους λογαριασμούς ενέργειας, παρέχοντας πιο υγιεινές συνθήκες διαβίωσης και μειώνοντας την ενεργειακή φτώχεια.

(18)

Ο προσδιορισμός των νοικοκυριών που έχουν μεγαλύτερη ανάγκη προστασίας και των κατοικιών που χρήζουν περισσότερο ανακαίνισης συμβάλλει στη στοχοθέτηση και την αποτελεσματικότερη διαχείριση των δημόσιων παρεμβάσεων, με αποτέλεσμα να παράγονται πρακτικά αποτελέσματα για τους καταναλωτές, να βελτιώνεται η ενεργειακή απόδοση και να ελαχιστοποιούνται τυχόν στρεβλώσεις στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς ενέργειας.

(19)

Η Επιτροπή, με την παρούσα σύσταση και θέτοντας στη διάθεση των κρατών μελών καθοδήγηση σχετικά με την ενεργειακή φτώχεια σε συνοδευτικό έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής, εκπληρώνει την υποχρέωση που αναφέρεται ανωτέρω και βοηθά τα κράτη μέλη να μεταφέρουν στο εθνικό τους δίκαιο τις νέες διατάξεις για την ενεργειακή φτώχεια. Η Επιτροπή παρέχει επίσης πληροφορίες σχετικά με αναδυόμενες ορθές πρακτικές (17).

(20)

Η κύρια δυσκολία όσον αφορά οποιονδήποτε ορισμό είναι ο τρόπος λήψης αξιόπιστων αριθμητικών δεδομένων. Έχει αναπτυχθεί σε επίπεδο ΕΕ ένα σύνολο στατιστικών δεικτών που μετρούν τους πιθανούς παράγοντες που συντελούν στην ενεργειακή φτώχεια καθώς και τις επιπτώσεις της. Πρόκειται για συγκεντρωτικούς δείκτες. Καθώς η ενεργειακή φτώχεια είναι ένα πολυδιάστατο φαινόμενο, κανένας μεμονωμένος δείκτης δεν είναι δυνατόν να αντικατοπτρίζει πλήρως όλες τις πτυχές της.

(21)

Οι συγκεντρωτικοί δείκτες έχουν αναπτυχθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο και απαριθμούνται στο παράρτημα της παρούσας σύστασης. Οι εν λόγω δείκτες, οι οποίοι αναπτύχθηκαν από τη Στατιστική Υπηρεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Eurostat) και το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ενεργειακής Φτώχειας (EPOV) και προέρχονται από εναρμονισμένες συλλογές δεδομένων της ΕΕ, καθιστούν δυνατή την παρακολούθηση της κατάστασης σε ολόκληρη την ΕΕ και τον προσδιορισμό των εθνικών ιδιαιτεροτήτων, καθώς και την προώθηση της αποδοτικότερης αμοιβαίας μάθησης και της ανταλλαγής βέλτιστων πρακτικών. Οι εθνικοί δείκτες μπορούν να συμβάλουν στη συμπλήρωση των προαναφερθέντων δεικτών και στον λεπτομερέστερο προσδιορισμό της ενεργειακής φτώχειας, όπου κρίνεται σκόπιμο.

(22)

Αυτό απαιτεί στενή συνεργασία μεταξύ των σχετικών αρμόδιων αρχών, και ειδικότερα δεόντως συντονισμένες προσπάθειες σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, ώστε κάθε ανάλυση που βασίζεται σε δείκτες σε ενωσιακό ή εθνικό επίπεδο να έχει ως αντίβαρο και να συμπληρώνεται από μια προσέγγιση από τη βάση προς την κορυφή. Οι περιφερειακές και οι τοπικές αρχές είναι σε θέση να προσδιορίσουν τις βασικές οικονομικές και κοινωνικές προκλήσεις τις οποίες αντιμετωπίζουν τα νοικοκυριά που πλήττονται από ενεργειακή φτώχεια και να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στον σχεδιασμό και την υλοποίηση πράσινης μετάβασης η οποία να είναι δίκαιη, χωρίς αποκλεισμούς και βιώσιμη για όλους τους πολίτες της Ευρώπης.

(23)

Η Επιτροπή θα συνεχίσει να στηρίζει την ανταλλαγή ορθών πρακτικών μεταξύ των κρατών μελών, τόσο σε συνεργασία με την Επιτροπή Κοινωνικής Προστασίας όσο και με άλλους τρόπους. Τα χρηματοδοτικά προγράμματα της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων της πολιτικής συνοχής, του Μέσου Τεχνικής Υποστήριξης και άλλων μορφών στήριξης, μπορούν να κινητοποιηθούν για την αντιμετώπιση των προκλήσεων που εντοπίζονται μέσω διαύλων στους οποίους περιλαμβάνονται οι πλατφόρμες που παρέχονται από το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ενεργειακής Φτώχειας και την πρωτοβουλία του Συμφώνου των Δημάρχων.

(24)

Η τέταρτη έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με τις τιμές και το κόστος της ενέργειας εξετάζει επίσης τις ιδιαίτερες συνθήκες με τις οποίες βρίσκονται αντιμέτωποι οι άνθρωποι που ζουν σε συνθήκες ενεργειακής φτώχειας και οι ευάλωτοι καταναλωτές (18). Η Επιτροπή θα δώσει επίσης ιδιαίτερη προσοχή στον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη εφαρμόζουν το άρθρο 5 της αναδιατυπωμένης οδηγίας για την ηλεκτρική ενέργεια, το οποίο επιτρέπει τη δημόσια παρέμβαση στον καθορισμό των τιμών για την προμήθεια ηλεκτρικής ενέργειας στους πελάτες που πλήττονται από ενεργειακή φτώχεια ή στα άτομα που ζουν σε ευάλωτα νοικοκυριά,